در سالهای اخیر، هرگاه سخن از فناوری و فضای مجازی در رابطه با این قشر به میان آمده، عمده بحث ها پیرامون دسترس پذیری، ابزارهای کمکی، صفحه خوان ها، هوش مصنوعی و نرم افزارهای ویژه شکل گرفته است. بی شک همه این موضوعات مهم و ضروری اند، اما به نظر می آید هنوز یک پرسش اساسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ آیا فضای مجازی برای افراد نابینا فقط یک ابزار ارتباطی و فناورانه است، یا باید آنرا بخشی از امکان مشارکت در حیات اجتماعی نیز دانست؛ که اتفاقا مشارکت را به عنوان حق بنیادین هر شهروند برای این قشر تقویت کرده و تنوع می بخشد.
بطور کلی اگر استفاده از فضای مجازی حتی برای بعضی از شهروندان یک انتخاب باشد؛ انتخابی برای ارتباط، آموزش، سرگرمی یا کسب و کار اما برای خیلی از افراد نابینا، ماجرا از جنس دیگری است. در جامعه ای که هنوز بخش قابل توجهی از فضاهای شهری، خدمات عمومی، سامانه های اداری و حتی خیلی از بسترهای فرهنگی و آموزشی با موانع دسترس پذیری چندوجهی و عدیده ای مواجه اند، فضای مجازی فقط یک امکان جانبی نیست؛ بلکه در خیلی از موارد، راهی برای جبران بخشی از محدودیت های موجود در فضای واقعی است.
به همین دلیل، شاید لازم باشد نسبت خود با فضای مجازی را از زاویه ای متفاوت تعریف مجدد نماییم. پرسش اصلی این نیست که نابینایان تا چه اندازه از اینترنت، رسانه های اجتماعی یا پیامرسان ها استفاده می کنند؛ بلکه پرسش مهم تر آنست که این فضا چه تغییری در امکان حضور، مشارکت و کنشگری آنان بوجود آورده است.
در ادبیات ارتباطات، سال هاست از جامعه ای سخن گفته می شود که زندگی انسان ها تنها در فضای فیزیکی جریان ندارد و بخش مهمی از تعاملات، ارتباطات و فعالیتهای آنان در فضای مجازی نیز شکل می گیرد. اگر این واقعیت را بپذیریم، باید بپرسیم این تحول برای گروه هایی که در فضای واقعی با محدودیت های بیشتری مواجه اند، چه معنایی پیدا می کند؟
تجربه سالهای اخیر نشان میدهد فضای مجازی برای خیلی از نابینایان فقط محل تبادل پیام یا سرگرمی نبوده است. این فضا امکان آشنایی افراد نابینا از شهرهای مختلف با یکدیگر را فراهم آورده، زمینه به اشتراک گذاری و انتقال تجربه های زیسته را گسترش داده، رسانه های اجتماعی جدیدی ایجاد کرده، موجب افزایش آگاهی های اجتماعی درباره ی نابینایان و نابینایی شده و در مواردی بستری برای تشکیل مطالبه گری های جمعی بوده است. خیلی از مسائلی که عمدتا قبل تر در محدوده گفت وگوهای فردی باقی می ماند، امروز به موضوعی عمومی تبدیل گشته و امکان طرح و پیگیری بیشتری یافته است.
نمونه هایی از این حداقل نیست. از مطالبه دسترس پذیر شدن برخی خدمات و نرم افزارها (پیگیری های گوناگون برای دسترس پذیرسازی پلت فرم شاد برای استفاده معلمین و دانش آموزان نابینا و… ) گرفته تا واکنش های جمعی نسبت به تصمیم هایی که جامعه نابینایان را تحت تأثیر قرار می داد (ممانعت از تغییر نام مدرسه دکتر محمد خزائلی به عنوان یکی از نمادهای هویت فرهنگی و آموزشی نابینایان و… ) همه نشان میدهد فضای مجازی در عمل کارکردی فراتر از یک ابزار ارتباطی برای این قشر پیدا کرده است. حتی زمانیکه برخی مطالبات به نتیجه غائی نرسیده اند، حداقل یک موفقیت مهم داشته اند؛ این که مسئله نابینایان برای گروه وسیع تری از شهروندان دیده و شنیده شده است.
اگر این تجربه ها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، شاید بتوان از زاویه ای دیگر نیز به مسئله نگریست. اگر فضای مجازی را بخشی از امکان مشارکت اجتماعی نابینایان بدانیم، آنگاه کیفیت این فضا تنها یک مسئله فناورانه نخواهد بود. هر عاملی که دسترس پذیری، پایداری یا کیفیت خدمات دیجیتال را کم کند، می تواند به همان نسبت، بر کیفیت مشارکت اجتماعی، تعاملات روزمره و امکان مشارکت پررنگ این گروه در زمینه عمومی نیز اثر بگذارد. از این منظر، موضوع هایی مانند دسترس پذیری پلت فرم ها، کیفیت خدمات، پایداری دسترسی و سایر محدودیت های مؤثر بر ارتباطات دیجیتال، فقط مسایل فنی نیستند، بلکه واجد دستاوردهای اجتماعی اند و شایسته اند در کنار ملاحظات فناورانه، از منظر آثار اجتماعی و مشارکتی نیز به ویژه برای گروه های خاص اجتماعی و همچون نابینایان مورد ارزیابی قرار گیرند.
از طرف دیگر، فضای مجازی فرصت دیگری نیز فراهم نموده است؛ کاهش برخی پیش داوری ها، کلیشه ها و تصورات قالبی که افراد نابینا در تعاملات روزمره با آن رو به رو هستند و بر سطح مشارکت شان در حیات اجتماعی و نقش آفرینی شان به مثابه شهروندی پویا و فعال اثر منفی می گذارد. در خیلی از ارتباطات آنلاین، آن چه ابتدا دیده می شود توانایی فرد در اندیشیدن، نوشتن، تحلیل کردن و گفتگو کردن است، نه خاصیت های ظاهری یا محدودیت های جسمی او. همین مساله می تواند زمینه تشکیل ارتباطاتی متفاوت از فضای واقعی را فراهم کند؛ ارتباطاتی که در آنها فرصت بیشتری برای شناخته شدن بر مبنای توانائیها وجود دارد.
البته این تصویر به معنای نادیده گرفتن مشکلات فضای مجازی نیست. دسترس ناپذیر بودن برخی پلت فرم ها، شکاف دیجیتال، کیفیت خدمات و بسیاری مسایل دیگر بازهم پابرجا است. در عین حال، آن چه اهمیت دارد اینست که این مسایل فقط در چهارچوب فناوری تحلیل نشوند. هر میزان که کیفیت و دسترس پذیری فضای مجازی کم شود، به همان نسبت می تواند بر کیفیت حضور و مشارکت اجتماعی بخشی از شهروندان نیز اثر بگذارد.
خاصه آنکه توجه به مشارکت در حیات اجتماعی و مفاهیم و مؤلفه های در رابطه با آن، هم راستا و در پیوند با خیلی از مفاد و مندرجات دو قانون جهانی در ارتباط با افراد دارای معلولیت و همچون نابینایان (قواعد استاندارد درباره ی برابرسازی فرصت ها برای معلولان، ۱۹۹۳ و کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت، ۲۰۰۶) بوده که ایران نیز به آن ها پیوسته است. به نحوی که مشارکت، ایجاد فرصت های برابر، سهیم شدن در زندگی اجتماعی و تبدیل شدن به کنشگری پویا و فعال و حق دسترسی به امکانات مختلف مانند سایر شهروندان چه به شکل مستقیم یا ضمنی و به دفعات مورد توجه واقع شده است.
بنابراین، زمان آن رسیده است که در سیاستگذاری های در رابطه با فناوری، اینترنت و خدمات دیجیتال، فضای مجازی فقط به عنوان یک ابزار ارتباطی دیده نشود. برای بخشی از جامعه، بخصوص افراد نابینا، این فضا بخشی از امکان حضور در زمینه عمومی، تعامل با جامعه، انتقال تجربه، تولید محتوا و مشارکت اجتماعی است. از این منظر، هر تصمیمی که بر کیفیت، دسترس پذیری یا امکان استفاده از این فضا اثر می گذارد، تنها یک تصمیم فناورانه نیست؛ بلکه می تواند بر کیفیت مشارکت اجتماعی بخشی از شهروندان نیز تأثیر بگذارد.
مبحثی که هنوز در ادبیات پژوهشی و سیاستی کشور نیازمند تأمل و مطالعه بیشتری است و شایسته است که در موازات بحث های فنی و فناوری، درباره ی نسبت فضای مجازی با مشارکت اجتماعی نابینایان نیز بیشتر گفتگو کنیم؛ نسبتی که می تواند افق های جدیدی را پیش روی مطالعات معلولیت، سیاستگذاری عمومی و ارتباطات بگشاید.
*پژوهشگر و فعال حوزه خط بریل
منبع: مدیرسا
