مدرسه توانا آزمون تازه آموزش و پرورش برای عبور از کلاس های حافظه محور

خبرگزاری مهر – گروه جامعه:

آموزش وپرورش با اجرای برنامه «مدرسه توانا» بدنبال تغییر رویکرد مدارس از آموزش مبتنی بر انتقال و حفظ مطالب به یادگیری فعال، مساله محور و مشارکتی است؛ برنامه ای که با تأکید بر توانمندسازی مدیران و معلمان، مقرر است اختیار بیشتری برای شناسایی نیازهای آموزشی و طراحی مسیر توسعه حرفه ای به مدارس واگذار کند، اما موفقیت آن در نهایت به میزان تأثیرگذاری بر کیفیت واقعی یادگیری دانش آموزان وابسته است.
مدرسه دیگر نمی تواند صرفا محلی برای انتقال محفوظات کتاب های درسی باشد؛ جایی که دانش آموز مطالب را بشنود، به خاطر بسپارد و در امتحان بازگو کند. تغییرات پرشتاب دنیای امروز، توسعه فناوری و دسترسی گسترده به اطلاعات، لزوم بازبینی در شیوه های سنتی آموزش را بالاتر از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، مدرسه باید به محیطی برای پرورش قدرت تفکر، خلاقیت، حل مساله، مسئولیت پذیری و مهارت های اجتماعی تبدیل شود؛ تحولی که بدون حضور معلمان توانمند و مدیران آگاه و اثرگذار امکانپذیر نیست.
بر همین اساس، برنامه «مدرسه توانا» با هدف ارتقاء کیفیت آموزش و توانمندسازی عوامل مدرسه در دستور کار معاونت آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش قرار گرفته است. این برنامه در ادامه مسیر توانمندسازی نیروی انسانی و تجربه اجرای طرح «توانا» طراحی شده، اما رویکرد آن بالاتر از گذشته بر مدرسه محوری و واگذاری مسئولیت برنامه ریزی توسعه حرفه ای معلمان به مدیران مدارس استوار است.

از طرح توانا تا مدرسه توانا؛ مسیر تحول چه طور آغاز شد؟

بررسی گزارشهای پخش شده از جانب وزارت آموزش و پرورش و خبرگزاری ها نشان میدهد طرح «توانا» با محور توانمندسازی نیروی انسانی دوره ابتدایی، از مردادماه ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرا شد. در ۱۵ مرداد همان سال، آئین افتتاحیه این برنامه در استان هرمزگان انجام شد و بعد از آن، استانهای مختلف همچون خراسان شمالی، مازندران، کرمانشاه و اصفهان نیز اجرای دوره های آموزشی و توانمندسازی معلمان را آغاز کردند.
در ادامه، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در مهرماه ۱۴۰۴ اعلام نمود که همه استان ها برنامه توانا را اجرا کرده اند؛ هرچند تکمیل پوشش معلمان و مدیران در مناطق مختلف و مستندسازی فعالیتها بازهم در دستور کار قرار دارد.
همچنین در بهمن ماه ۱۴۰۴، از اجرای برنامه مشترک توانا برای ۱۵۲ هزار آموزگار پایه در کشور اطلاع داده شد؛ آماری که نشان دهنده گستردگی جامعه هدف این برنامه در سطح ملی است.
اما آن چه در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ با عنوان «مدرسه توانا» دنبال می شود، تاکید بیشتری بر نقش مدیران مدارس در شناسایی نیازهای حرفه ای معلمان و طراحی برنامه های متناسب با مسایل واقعی هر مدرسه دارد.

مدرسه توانا در چه مرحله ای قرار دارد؟

بر اساس توضیحات معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در آبان ماه ۱۴۰۵، برنامه مدرسه توانا با هدف واگذاری اختیار برنامه ریزی توسعه حرفه ای معلمان به مدیران مدارس و با مشارکت مستقیم آموزگاران طراحی شده است.
در همین راستا، بررسی امکان اجرای آزمایشی این الگو با رویکرد قطب بندی مدارس در شهر تهران در دستور کار قرار گرفته است. در یکی از نشست های تبیینی این برنامه، دبستان آرمینه مصلی نژاد در تهران به عنوان محل گفتگو با مدیران و عوامل اجرایی مدارس انتخاب گردید.
هدف از این بررسی، ارزیابی شرایط عملیاتی اجرای برنامه در سطح یک منطقه آموزشی، با عنایت به تعداد مدارس، جمعیت دانش آموزی، ظرفیت نیروی انسانی و امکانات اجرائیست تا بعد از ارزیابی نتایج مرحله آزمایشی، زمینه توسعه آن در سطح کشور فراهم گردد.
بنابراین باید میان اجرای سراسری طرح توانا در سال ۱۴۰۴ و مرحله طراحی و امکان سنجی الگوی مدرسه توانا در سال تحصیلی جاری تفاوت قائل شد.

سه رکن تحول؛ مدرسه، معلم و مدیر

در الگوی مدرسه توانا، مدرسه صرفا یک فضای فیزیکی برای حضور دانش آموزان و برگزاری کلاس های درس نیست، بلکه یک محیط یادگیری پویا بشمار می رود که باید متناسب با نیازهای دانش آموزان و شرایط اجتماعی و آموزشی خود برنامه ریزی کند.
در این میان، معلم یکی از مهم ترین ارکان این تحول است. معلم توانمند تنها به دانش تخصصی و تسلط بر محتوای کتاب درسی محدود نمی گردد، بلکه باید بتواند با شناخت تفاوت های فردی دانش آموزان، شیوه های متنوع تدریس را به کار بگیرد و زمینه مشارکت فعال آنها را در فرایند یادگیری فراهم آورد.
استفاده از شیوه های تدریس فعال، یادگیری پروژه محور، استفاده از تکنولوژی های جدید و توجه به نیازهای روانی و عاطفی دانش آموزان همچون خاصیت های چنین نگاهی است. در این الگو، دانش آموز از جایگاه شنونده صرف خارج می شود و در فرایند یادگیری نقش فعال تری پیدا می کند.
در کنار معلم، مدیر مدرسه نیز نقش راهبردی دارد. مدیر توانمند باید بتواند نیازهای آموزشی و حرفه ای همکاران خویش را شناسایی کند، برای ارتقاء قابلیت آنان برنامه ریزی داشته باشد و محیطی فراهم آورد که معلمان در آن امکان تبادل تجربه، همکاری و یادگیری مستمر داشته باشند.
به بیان دیگر، مدیر مدرسه در این برنامه صرفا مسئول امور اداری و اجرایی نیست، بلکه باید به راهبر آموزشی و هدایتگر فرایند تحول در مدرسه تبدیل گردد.

چهار محور اصلی و چرخه اجرای مدرسه توانا

برنامه مدرسه توانا بر چهار خاصیت اصلی مدرسه محوری، مساله محوری، عمل محوری و ادامه یادگیری حرفه ای استوار است. در این چارچوب، معلمان بجای آن که صرفا دریافت کننده آموزش های از پیش تعیین شده باشند، در قالب اجتماعات یادگیری حرفه ای به شناسایی مسایل آموزشی، تبادل تجربه و تولید راهکارهای متناسب با شرایط کلاس و مدرسه می پردازند.
چرخه اجرایی این برنامه نیز شامل پنج مرحله است؛ نخست نیازسنجی و شناسایی مسایل مدرسه، سپس انتخاب موضوع برمبنای اولویت های آموزشی، تدوین برنامه سالانه، اجرای حلقه های یادگیری و در نهایت ارزیابی نتایج و بازطراحی برنامه ها؛ در این فرایند، مطالبی مانند سلامت روان، تاب آوری، طراحی آموزشی در فضای ترکیبی و سایر محورهای در رابطه با نیازهای حرفه ای معلمان مورد توجه قرار می گیرد.

اصفهان؛ میزبان دبیرخانه کشوری برنامه

در ادامه برنامه ریزی های مربوط به اجرای این الگو، دبیرخانه کشوری مدرسه توانا نیز به استان اصفهان واگذار شده است. این اقدام می تواند زمینه هماهنگی بیشتر میان استان ها، تبادل تجربه های موفق و پیگیری اجرای برنامه را فراهم آورد.
از سوی دیگر، استان زنجان نیز در حوزه آموزش ابتدایی و فعالیتهای تحولی آموزشی، همچون اجرای برنامه های توانمندسازی معلمان و مدیران مدارس، فعالیتهایی را دنبال می کند.
رضوان حکیم زاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش وپرورش، در جریان بازدید از نمایشگاه «ایران توانا، دانش آموزان دانا» در زنجان، ضمن اشاره به دستیافته های آموزشی این استان، بر اهمیت نقش مدیران مدارس در اجرای برنامه های تحولی تاکید کرد.
وی ضمن اشاره به برنامه مدرسه توانا اظهار نمود که مدیران با مشارکت معلمان، نیازهای حرفه ای مدرسه را شناسایی و برای ارتقاء پتانسیلهای آموزشی و حرفه ای همکاران خود برنامه ریزی می کنند.
حکیم زاده همین طور توسعه یادگیری ترکیبی و استفاده هم زمان از ظرفیتهای آموزش حضوری و مجازی را از محورهای این برنامه دانست و بر لزوم به کارگیری شیوه های متناسب با نیازهای آموزشی دانش آموزان تاکید کرد.
وی ضمن اشاره به نقش خانواده ها در فرایند تربیت دانش آموزان، استقرار دبیرخانه کشوری سواد تربیتی والدین در استان زنجان را نیز مجالی برای توسعه برنامه های ملی در این عرصه دانست.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با تاکید بر این که سواد تربیتی الزاماً به سطح تحصیلات والدین وابسته نیست، گفت خانواده ها برای همراهی مؤثر با فرزندان خود به آگاهی و مهارت های تربیتی متناسب با نیازهای نسل امروز، خصوصاً در وضعیت گسترش هوش مصنوعی، نیاز دارند.
در همین مراسم، ذبیح الله تاراسی، مدیرکل آموزش و پرورش استان زنجان، نیز با تاکید بر نقش مدیران و معلمان در تحقق اهداف آموزشی اظهار نمود که ابلاغ آئین نامه ها به تنهایی برای تحقق برنامه های تحولی کافی نیست و اجرای موفق این برنامه ها به باور، شناخت و همراهی عوامل مدرسه نیاز دارد.
وی عدالت آموزشی و ارتقاء کیفیت یادگیری را از اولویت های آموزش ابتدایی دانست و ضمن اشاره به طرح هایی مانند «حامی»، نقش آموزگاران و مدیران مدارس را در تحقق اهداف این برنامه ها مهم ارزیابی کرد.

مدرسه توانا؛ تحول در آئین نامه یا تغییر در کلاس درس؟

با وجود اهداف و برنامه های پیش بینی شده، مساله اصلی درباره ی مدرسه توانا چگونگی تبدیل سیاستهای آموزشی به تغییرات ملموس در محیط واقعی مدارس است.
توانمندسازی معلمان و مدیران زمانی می تواند به ارتقاء کیفیت آموزش منجر شود که آثار آن در شیوه تدریس، میزان مشارکت دانش آموزان، کیفیت تعاملات آموزشی و نتایج یادگیری قابل مشاهده باشد.
از این منظر، صرف برگزاری دوره های آموزشی، تشکیل اجتماعات یادگیری یا تدوین برنامه های سالانه نمی تواند به تنهایی معیار موفقیت این طرح باشد. ضروری است مشخص شود مدارس تا چه اندازه در شناسایی مسایل خود اختیار دارند، مدیران و معلمان چه میزان فرصت و امکانات برای اجرای برنامه ها در اختیار دارند و نتایج فعالیتها با چه شاخص هایی ارزیابی می شود.
در واقع، مدرسه توانا زمانی به هدف خود نزدیک می شود که مدیر از اداره کننده امور روزمره به راهبر آموزشی، معلم از انتقال دهنده مطالب به تسهیلگر یادگیری و دانش آموز از دریافت کننده اطلاعات به مشارکت کننده ای فعال و مسئولیت پذیر تبدیل گردد.
در نهایت، کیفیت نظام آموزشی را نمی توان تنها با تعداد دوره های برگزارشده یا آئین نامه های ابلاغی سنجید؛ معیار اصلی، کیفیت یادگیری و میزان توانایی دانش آموزان در به کارگیری دانسته هایشان در زندگی واقعی است. مدرسه توانا نیز اگر بتواند این تغییر را از سطح برنامه ریزی به متن کلاس درس منتقل کند، می تواند گامی مؤثر در راه تحول آموزش و پرورش و پرورش نسلی خلاق، پرسشگر و مسئولیت پذیر باشد.
بطور خلاصه معلم توانمند تنها به دانش تخصصی و تسلط بر محتوای کتاب درسی محدود نمی گردد، بلکه باید بتواند با شناخت تفاوت های فردی دانش آموزان، شیوه های متنوع تدریس را به کار بگیرد و زمینه مشارکت فعال آنها را در پروسه یادگیری فراهم آورد. استفاده از شیوه های تدریس فعال، یادگیری پروژه محور، استفاده از فناوری های نوین و توجه به نیازهای روانی و عاطفی دانش آموزان همچون خاصیت های چنین نگاهی است. این اقدام می تواند زمینه هماهنگی بیشتر میان استانها، تبادل تجربه های موفق و پیگیری اجرای برنامه را فراهم آورد. از طرف دیگر، استان زنجان نیز در حوزه آموزش ابتدائی و کارهای تحولی آموزشی، همچون اجرای برنامه های توانمندسازی معلمان و مدیران مدارس، فعالیتهایی را دنبال می کند. رضوان حکیم زاده، معاون آموزش ابتدائی وزارت آموزش وپرورش، در جریان بازدید از نمایشگاه ایران توانا، دانش آموزان دانا در زنجان، ضمن اشاره به دستاوردهای آموزشی این استان، بر اهمیت نقش مدیران مدارس در اجرای برنامه های تحولی تصریح کرد. وی ضمن اشاره به برنامه مدرسه توانا اظهار داشت که مدیران با مشارکت معلمان، نیازهای حرفه ای مدرسه را شناسایی و برای ارتقاء پتانسیلهای آموزشی و حرفه ای همکاران خود برنامه ریزی می کنند. حکیم زاده همچنین توسعه یادگیری ترکیبی و استفاده هم زمان از ظرفیت های آموزش حضوری و مجازی را از محورهای این برنامه دانست و بر لزوم به کارگیری شیوه های متناسب با نیازهای آموزشی دانش آموزان تصریح کرد. وی ضمن اشاره به نقش خانواده ها در پروسه تربیت دانش آموزان، استقرار دبیرخانه کشوری سواد تربیتی والدین در استان زنجان را نیز مجالی برای توسعه برنامه های ملی در این حوزه دانست. معاون آموزش ابتدائی وزارت آموزش وپرورش با تأکید بر اینکه سواد تربیتی الزاماً به سطح تحصیلات والدین وابسته نیست، گفت خانواده ها برای همراهی مؤثر با فرزندان خود به آگاهی و مهارت های تربیتی متناسب با نیازهای نسل امروز، بویژه در وضعیت گسترش هوش مصنوعی، نیاز دارند. در همین مراسم، ذبیح ا… تاراسی، مدیرکل آموزش وپرورش استان زنجان، نیز با تأکید بر نقش مدیران و معلمان در تحقق اهداف آموزشی اظهار داشت که ابلاغ بخشنامه ها به تنهایی برای تحقق برنامه های تحولی کافی نیست و اجرای موفق این برنامه ها به باور، شناخت و همراهی عوامل مدرسه نیاز دارد. وی عدالت آموزشی و ارتقاء کیفیت یادگیری را از اولویت های آموزش ابتدائی دانست و ضمن اشاره به طرح هایی مانند حامی، نقش آموزگاران و مدیران مدارس را در تحقق اهداف این برنامه ها مهم ارزیابی کرد. لازم است مشخص شود مدارس تا چه اندازه در شناسایی مسائل خود اختیار دارند، مدیران و معلمان چه میزان فرصت و امکانات برای اجرای برنامه ها در اختیار دارند و نتایج کارها با چه شاخص هایی ارزیابی می شود. براستی، مدرسه توانا زمانی به هدف خود نزدیک می شود که مدیر از اداره کننده امور روزمره به راهبر آموزشی، معلم از انتقال دهنده مطالب به تسهیلگر یادگیری و دانش آموز از دریافت کننده اطلاعات به مشارکت کننده ای فعال و مسئولیت پذیر تبدیل گردد. سرانجام، کیفیت نظام آموزشی را نمی توان تنها با تعداد دوره های برگزارشده یا بخشنامه های ابلاغی سنجید؛ معیار اصلی، کیفیت یادگیری و میزان توانایی دانش آموزان در به کارگیری دانسته هایشان در زندگی واقعی است.